KUĆA ELMASBEGOVIĆA-ĆOROVIĆA, NOVI PAZAR

KUĆA ELMASBEGOVIĆA-ĆOROVIĆA, NOVI PAZAR

Elmas beg sin Daut bega Ćorovića iz Ivanja je negde oko 1875 godine došao u Novi Pazar. Oženio se sa sestrom šeher ćehaje Murad bega Rizabegovića, Dudi hanumom. Imao je četiri sina Šemsudina, Šahina, Asima, Sabriju i dvije kćeri Aziza i Begzada. Elmas beg je kupio kuću kod Hadži Šejhovih nasljednika i sva njegova djeca su rođena u njoj.

Ko je bio Hadži Šejh i kako je napravljena kuća?
(po kazivanju Ismeta Šahin bega Elmasbegovića)

Ali-paša Rizvanbegović-Stočević rođen u Stocu 1783. godine,bio je od 1813 do 1833 g. Stolački kapetan, a postaće slavni vezir Hercegovine.

Ali aga, kasnije Ali-paša Rizvanbegović-Stočević, sin je Zulfikar-kapetana Stolačkoga.
Ali-paša je izdanak junačke i časne familije. U svojoj mladosti se istakao kao hrabar i nadasve mudar čovjek i vojskovođa. Cijeneći njegove kvalitete i zato što je ponovno uspostavio vlast sultana u Bosni, sultan ga je 1831. godine, nakon poraza Husein-kapetana Gradaščevića kod Sarajeva, postavio za hercegovačkog valiju i beglerbega. Hercegovinom će upravljati sve do smrti, 1850. godine.

Po Ismet begovom kazivanju:,, Ali paši se razboli sin. Raširi se vijest u carevini da Ali paša traži ljekara da mu izliječi dijete, na taj poziv odazove se Hadži Šejh iz Stambola i uputi se ka Hercegovini tj. Mostaru. Prolazeći kroz Novi Pazar Hadži Šejh je noćio u mahali Nadgrad u Murad begovoj musafirhani. Opijen mirisom zambaka, ruža, kadifa te beharom voćki u velikoj avliji, kako obično biva, Hadži Šejh je poželeo da se opet vrati mirisu avlijske, mahalske ljepote.

Nakon što je u Mostaru uspješno izliječio Ali pašinog sina, paša ga je upitao: „ Šta želi ?“ na što je ovaj daleko poznati liječnik Hadži Šejh izrazio želju da napravi kuću u Novom Pazaru.

Alipaša mu je ispunio želju, dao mu je dukate, najbolje majstore i pratnju da ga doprate do Novog Pazara. Pošto je kupio veliku parcelu u mahali Nadgrad započeo je pripreme za izgradnju kuće.

Kuća se gradila po nacrtu i instrukcijama samog Hadži Šejha.

Opis kuće

Kuća je prizemlje sa spratom, dimenzije oko 13x18m, prvobitno na parceli od 2 ha koja se vremenom smanjivala, orjentisana istok-zapad.

U prvom dijelu dvorišta koji odvaja glavnu avliju od sokaka, tzv. dišer avliji, bilo je mnogo lijepog cvijeća.

Prema ulici ispred sokačkog duvara bio je selamluk „musafirska kuća“, gdje su gosti mogli konačiti.
U okviru drugog ekonomskog dijela, glavnoj avliji, bio je mutvak (ljetnja kuhinja), kuća za poslugu, čairi, salaši za kukuruz, bunar, hambari, ahari za konje, štale, sušare za meso itd.

Malu avliju je takođe krasio čičekluk (cvijetnjak) prostor pred samu kuću prepun raznovrsnog cvijeća zumbula, đula, kadifa, zambaka i dr.

Kuća po planu osnove pripada tipu sa poprečnim holom i divanhanom.
Prizemni dio kuće pored velike divanhane na lakat(1), sa dva je ulaza, sa prednje strane su dvije sobe(7). Prostor (2) je degažman koji komunicira sa nužnikom (3) i kuhinjom (5). Soba (6) iz koje se ulazilo u podrumsku prostoriju koja je služila za ostavu.

Sa južne strane uz spoljni zid bilo je kupatilo sa mermernim podom, kanalima za podno grijanje, koritima za vodu od kamena. Kazan se vodom koja se cijevima razvodila u hamam, zagrijavao se spolja kao kod Isa begovog hamama.
Na spratu je veliki gornji hol, divanhana koja se sa prednje strane otvara u nišu balkona a sa bočne strane u istureni „ćošak“. Četiri sobe su označene brojem (7). Dvije prednje sobe isturene na prednjoj fasadi poduprte su drvenim stubovima. Od srednje niše među njima načinjena je lođa, uvučeni balkon. Sve sobe na spratu imaju visinu oko 2,80m, osim Šehove sobe koja je manje visine. Zanimljivo je da je svaka soba imala hamam.

Alaturka soba za goste (7ٰ ) dimenzija 6x4m.
Alaturka je soba uređena na turski način, a ovaj termin se koristi od sredine XX vijeka i potisnuo je termin velika odaja koji se do tada koristio. Zidove sobe krasile su leuhe, kaligrafki natpisi, odnosno uramljeni citati iz Kur’ana.

Plafon je ukrašen prelijepom drvenim radom (rozetom – formom) tzv. „baklavom“.
Prednja strana sobe je cijela u pendžerima i sa strane na isturenom dijelu. Sa spoljne strane pendžera često su imale drvene mušerabije urađene mreže od manjih drvenih letvica, kao kod sibilja kod Amiraginog hana.
U donjem dijelu sobe nalazi se dogram, nepokretni drveni namještaj koji čine: hamam, furunluk, džamluk, teredže, dušekluk, pomoćni dolap i pođutluk.

Uvrh sobe do samog zida i prozora cijelom dužinom bile su sećije, minderi i vunena šiljtad. Naslon je bio od dembeluka opšivenih jastuka plišanom kadifom raznovrsnih tamnih (bordo) boja.

Plafoni su osim u alaturka sobi bili od šašovaca, užljebljenih bukovih daščica po svojoj širini. Daske se nisu farbale pa bi se posle čišćenja osjećao prijatan miris drveta.

Iznad pendžer (prozora) niže plafona bili su drveni rafovi duž tri zida soba. Na njima su ostavljani sahani, ćase, meterizi i druge posude za jelo.

„Nezavršena soba“ (7ٰ ٰ) sa prednje strane lijepo osunčana, služila je vjerovatno za „domaće roblje“ po potrebi i goste, koristila se u zavisnosti od godišnjeg doba. Domaćin je uvjek ostavljao jednu sobu nezavršenu, jer kada je u kući sve završeno smatralo se da domaćim treba da preseli na ahiret tj. umre.

Dvije odaje (7) okrenute ka zapadu su bile spavaće sobe sa bogato urađenim hamamima. Posebno je bila bogato uređena tzv Šejhova soba u kojoj je hamam sa kaljevom peći, imala je i mermerni kahveodžak, slično kaminu gdje se spremala kahva a dim sprovodio vani.

Kod muslimanske kuće velika pažnja se pridaje čistoći, zato su one bogate prostorima za održavanje lične higijene, tzv. Hamamima.
Hamam je posebno uređen prostor koji je služio za kupanje (gusul) i uzimanje abdesta. Pod hamama je beton ili kamen a ispod je nečista voda odvođena odvodnom keramičkim cijevima.

Furunluk je uvjek do hamama, dakle prostor za furunu od zemlje ili lima čija je toplota zagrijavala sobu i hamam.
Džamluk je zastakljeni dio dograma imao je estetsku funkciju a tu su se ostavljale safe, čaše, šolje, fildžani i dr.
Teredže su manji otvori sa lučnim rezbarijama za ostavljanje sitnih predmeta, degrmen za kahvu, igla, konac i dr.
Dušekluk je najveći prostorno i služio je za ostavku dušeka, jorgana, jastuka i posteljine.
Kuća je bogato rađena sa debelim zidovima, lijepim spoljnim fasadama a posebno je izdašno ukrašena unutrašnjost, pa se zaključuje da je radio izuzetno bogat vlasnik. Kuća značajem, kvalitetom arhitekture, prevazilazi okvire samoga grada i može se svrstati u biser tadašnje osmanske gradnje.
U njoj se stanovalo sve do 80 tih godina prošlog vijeka.
Trenutno je kuća u veoma lošem stanju, zapuštena sa oronulim i porušenim zidovima. Sada bi se uz veliki napor mogla restaurirati, da se uradi sa zadržanim karakterističnim detaljima.

Nažalost obzirom da Bošnjaci nemaju institucije koje se bave zaštitom svog kulturnog nasljeđa, došli smo u stanje da nismo sačuvali ovaj objekat izuzetne arhitektonsko-valorizacijske tj. neimarsko-kulturološke vrijednosti.